9

Uitzichtpunt Pampus over het IJmeer

aan de IJmeerdijk, met zicht op forteiland Pampus.

Forteiland Pampus in het IJmeer, gezien vanuit de lucht
Forteiland Pampus, gebouwd tussen 1887 en 1895. Een kunstmatig eiland op een zandplaat, onderdeel van de Stelling van Amsterdam.

Luister naar dit verhaal

Voorgelezen door Floris

0:000:00

Gepauzeerd op 0:00 van 0:00

Je kijkt uit over het IJmeer naar forteiland Pampus, aangelegd 1887-1895 als antwoord op de uitvinding van de brisantgranaat.

Vanaf dit uitzichtpunt kijk je uit over het IJmeer, de voormalige Zuiderzee, met in de verte het kunstmatige forteiland Pampus. Wat je hier ziet, is het resultaat van een wapenwedloop uit de negentiende eeuw.

Rond 1885 veroorzaakte de introductie van de brisantgranaat een acute defensiecrisis in heel Europa. Deze granaat was geladen met springstof in plaats van zwart buskruit, en bleek bakstenen forten in een klap verouderd te maken. De gemetselde gewelven van de Westbatterij zouden binnen enkele salvo's tot gruis zijn gereduceerd.

Het antwoord was Pampus, gebouwd tussen 1887 en 1895. Niet langer van baksteen, maar van het destijds nieuwe ongewapend cementbeton, op ongeveer 3.800 houten heipalen. Het fort kreeg twee zwaar gepantserde, draaibare geschutskoepels, elk met twee kanonnen van 24 centimeter. Pampus nam daarmee de tactische rol van de Westbatterij over. De Westbatterij zelf degradeerde tot opslagplaats en logies.

Het fort is nooit aangevallen. Er is in oorlogstijd geen schot gelost. Alleen tijdens de mobilisatie van 1914 tot 1918 lag er een permanente bezetting, van ruim tweehonderd man. In 1933, na de voltooiing van de Afsluitdijk, werd het verlaten.

De naam Pampus is ouder dan het eiland. Pampus was een zandbank in de Zuiderzee, waar zwaarbeladen schepen richting Amsterdam niet overheen kwamen. Die moesten wachten op hoog water, soms dagen, soms weken. Vandaar de uitdrukking "voor Pampus liggen". Om schepen toch over de ondiepte te krijgen werden scheepskamelen gebruikt: grote drijvende bakken die aan weerszijden van het schip werden bevestigd en, door het water eruit te pompen, het schip een stukje optilden. Het probleem werd definitief opgelost door de aanleg van het Noordzeekanaal in 1876, ruim tien jaar voordat de bouw van het forteiland begon.

Pampus is nog steeds via het water bereikbaar. Vanuit de haven van Muiden vaart in het seizoen, ongeveer van april tot en met oktober, een veerdienst naar het eiland.

Verderlopen: volg de dijk bijna anderhalve kilometer richting Amsterdam, en sla daarna links de wijk in voor de laatste stops van de route.

Verdieping

Portret

Anthonie Ernst Reuther (1819-1889) was van 1879 tot 1883 minister van Oorlog en de man die de Stelling van Amsterdam door de Tweede Kamer kreeg. Zijn versterkingsplan werd in 1881 na een eerdere afwijzing alsnog aangenomen, en het tracé dat hij voorstelde is in hoofdlijnen ook uitgevoerd. Het aardige is wat daarna gebeurde. Als Kamerlid voor Nijmegen verzette Reuther zich in 1885 en 1886 juist tegen de bouw van het fort aan het Pampus. Tevergeefs: de bouw begon in 1887. Het eiland dat je hier in de verte ziet liggen is dus gebouwd tegen de zin van de man zonder wie de hele Stelling er niet was geweest.

Achtergrond

De uitvinding van de brisantgranaat begin jaren tachtig van de negentiende eeuw was niet alleen een Nederlands probleem. In heel Europa moesten verdedigingswerken worden heroverwogen. Frankrijk, Duitsland en België kenden vergelijkbare bouwprogramma's voor betonnen forten. De technologische wedloop tussen aanvalswapen en verdediging blijkt een terugkerend patroon in de militaire geschiedenis.

Bronnen